Kolejna część cyklu poświęcona jest architektonicznemu pojedynkowi: Eklektyzm kontra Modernizm. Prezentowane zdjęcie wykonano na początku XX wieku, mniej więcej na wysokości ul. Gdańskiej 17, i przedstawia początkowy odcinek ulicy w kierunku Starego Miasta.
Na pierwszym planie widoczny jest pojedynczy tor tramwajowy, biegnący środkiem ulicy. Został on oddany do użytku 29 maja 1892 roku, zaledwie cztery lata po uruchomieniu komunikacji tramwajowej w Bydgoszczy. Początkowo linia kursowała na trasie z Koszar Artyleryjskich do ul. Poznańskiej, jednak jeszcze w tym samym, 1892 roku, skierowano ją na Zbożowy Rynek.
Na zdjęciu widać skrzyżowanie z ulicą Dworcową, którą tramwaje kursowały już od 1888 roku.
Eklektyzm i modernizm ulicy Gdańskiej
W II połowie XIX wieku, w czasach dynamicznego rozwoju Brombergu, ulica Gdańska awansowała do rangi reprezentacyjnej arterii miasta. Stanowiła centrum handlu, usług i rozrywki, będąc główną osią rozrastającego się śródmieścia. Nic dziwnego, że wznoszone tu budynki były okazałe i podążały za najnowszymi trendami. Przyjrzyjmy się bliżej głównym obiektom widocznym na fotografii.
Na pierwszym planie widoczny jest pojedynczy tor tramwajowy, biegnący środkiem ulicy. Został on oddany do użytku 29 maja 1892 roku, zaledwie cztery lata po uruchomieniu komunikacji tramwajowej w Bydgoszczy. Początkowo linia kursowała na trasie z Koszar Artyleryjskich do ul. Poznańskiej, jednak jeszcze w tym samym, 1892 roku, skierowano ją na Zbożowy Rynek.
Na zdjęciu widać skrzyżowanie z ulicą Dworcową, którą tramwaje kursowały już od 1888 roku.
Kamienica Emila Bernhardta, ul. Gdańska 16
To pierwsza kamienica widoczna po lewej stronie. Jej budowa zakończyła się w 1884 roku. Przylega od południa do słynnego Hotelu „Pod Orłem”, będąc do niego zbliżona gabarytowo i stylistycznie. Reprezentacyjna fasada kamienicy, utrzymana w stylu eklektycznym, łączy detale klasycystyczne i renesansowe.
Na parterze, aż do 1920 roku, działała popularna „Wiener Cafe” (Kawiarnia Wiedeńska). To miejsce było kwintesencją europejskiej kawiarni epoki Belle Époque – sercem życia towarzyskiego i intelektualnego bydgoskiego śródmieścia. Można sobie wyobrazić, jak przechodzień na tym zdjęciu myślał: „To jest ta moja Bydgoszcz. Nowoczesna, europejska, a jednak wciąż tak moja. Czy te światła, te tramwaje, ten gwar, przetrwają na zawsze?” Kawiarnia Wiedeńska symbolizowała dobrobyt i aspiracje miasta do bycia metropolią.
Hotel Pod Orłem, ul. Gdańska 14
Sąsiedniego Hotelu „Pod Orłem” nie trzeba nikomu przedstawiać – to jedna z architektonicznych ikon bydgoskiego śródmieścia. Historia tego miejsca sięga początku XIX wieku, kiedy to działał tu zajazd, a następnie hotel pod tą samą nazwą.
W II połowie XIX wieku właścicielem hotelu został Emil Bernhardt (ten sam, co sąsiedniej kamienicy). W 1893 roku zlecił on budowę hotelu z prawdziwego zdarzenia Józefowi Święcickiemu – jednemu z najwybitniejszych bydgoskich budowniczych. W ten sposób, w latach 1894–1896, powstał monumentalny, bogato zdobiony gmach, nad którym skrzydła rozpościerała ogromna rzeźba orła. Budynek, olśniewający podróżnych bogactwem fasady i reprezentacyjnych, secesyjnych wnętrz, stał się największym i najnowocześniejszym hotelem w Bydgoszczy. Budynek wzniesiono w stylu eklektycznym, z silnymi akcentami neobarokowymi. To jeden z najbardziej fascynujących gmachów zaprojektowanych przez Józefa Święcickiego, któremu z powodzeniem można by poświęcić osobny artykuł.
Pierwszy dom towarowy w Bydgoszczy, ul. Gdańska 15
Po drugiej stronie ulicy, w bezpośredniej opozycji do eklektycznej kamienicy, widzimy narożnikowy gmach wzniesiony w zupełnie innym stylu. Dom Handlowy „Kaufhaus Conitzer & Söhne”, zaprojektowany przez Ottona Walthera, powstał w latach 1910–1911.
Założycielami firmy byli Niemcy pochodzenia żydowskiego: Moses Conitzer i jego synowie (Alex, Nathan, Hermann i Rudolph). Pierwszy sklep odzieżowy otworzyli w Kwidzynie w 1882 roku. Z biegiem lat sieć „M. Conitzer & Söhne” rozrosła się do około 30 placówek w Europie. Niestety, po dojściu Hitlera do władzy w latach 30. XX wieku, firma została wywłaszczona, a sklepy przejęła spółka „Hille & Co”. Większość rodziny Conitzerów zmuszona była emigrować.
Na zdjęciu budynek jest jeszcze w końcowej fazie budowy – widać brak okien i wygrodzenie placu budowy. Jest to pierwszy tak duży dom handlowy na ziemiach polskich. Gmach, wzniesiony w stylu wczesnego modernizmu z elementami historyzującymi, posiadał nowatorską wówczas konstrukcję z żelazobetonu. Na frontowej elewacji znajdziemy 4 rzeźby greckich bogiń (Afrodytę, Eris, Herę i Atenę). Stylistyka tego budynku odważnie kontrastuje z eklektycznymi sąsiadami. To symbol nadchodzącej epoki – modernizmu, który zmienił myślenie o architekturze i sztukę wznoszenia budynków.
Kamienica Aleksandra Timma, ul. Gdańska 17
Kamienica, której fragment widać po prawej stronie (ul. Gdańska 17), jest najstarsza z opisywanych. Powstała w 1852 roku i w momencie ukończenia była jednym z największych gmachów przy ul. Gdańskiej. Jest to kamienica narożna, z elementami historyzującymi, a jej znakiem rozpoznawczym są dwie ośmiokątne wieżyczki, widoczne na południowej elewacji.
Tramwaje i dorożki: zderzenie epok na bruku
Widoczny na zdjęciu pojedynczy tor tramwajowy, oddany do użytku 29 maja 1892 roku, to znak nowoczesności. Tramwaj elektryczny (od 1896 r.) symbolizował prędkość i postęp techniczny. Jednak w cieniu tej nowości, na pierwszym planie, widać dorożki i powozy. Te eleganckie pojazdy konne były wciąż nieodłącznym elementem miejskiego pejzażu – symbolem statusu i ostatnimi romantykami na bydgoskim bruku. Ta symbioza najnowszej techniki i tradycyjnego, powolnego transportu doskonale oddaje moment przełomu, w którym Bydgoszcz znalazła się na początku XX wieku.
Pomimo burzliwych dziejów i zawirowań historycznych, wszystkie widoczne na zdjęciu budynki szczęśliwie przetrwały do naszych czasów i pełnią swoje funkcje. Kursują tu także tramwaje – choć warto wspomnieć, że w latach PRL istniały plany likwidacji sieci tramwajowej na tej reprezentacyjnej ulicy.
Architektura jako zwiastun nowych czasów
Patrząc na ten fragment ulicy Gdańskiej, oglądamy w pigułce ewolucję myślenia o architekturze. Monumentalny eklektyzm Hotelu „Pod Orłem” i Kamienicy Bernhardta z ich bogactwem ornamentów i historyzujących detali, symbolizował Belle Époque i przywiązanie do tradycji. Natomiast naprzeciwległy Dom Towarowy, ze swoją odważną bryłą i rezygnacją z detalu na rzecz funkcjonalności (żelazobeton), był kategorycznym zwiastunem Architektury Modernistycznej. Ten kontrast, uchwycony na jednym kadrze, pokazuje Bydgoszcz jako miasto, które nie bało się odważnie wkraczać w XX wiek, stając się jednym z awangardowych ośrodków nowoczesnego budownictwa na ziemiach polskich. Eklektyzm i modernizm to tylko wstęp do architektonicznej mozaiki ulicy Gdańskiej.
Fotografia z Danzigerstraße uchwyciła Bydgoszcz w momencie szczytowego rozkwitu i kluczowej transformacji. Z jednej strony stał okazały Hotel „Pod Orłem” – synonim historyzmu i eklektycznego splendoru, z drugiej, naprzeciwko, wznosił się Dom Handlowy Conitzera, zbudowany z nowoczesnego żelazobetonu, zwiastujący rewolucję modernistyczną. Mimo to, Kawiarnia Wiedeńska tętniła życiem, a na bruku obok elektrycznego tramwaju dumnie stąpały dorożki. Ten kadr to nie tylko pocztówka z epoki; to zapis ulotnej chwili, gdy mieszkańcy z zachwytem, ale i nutą melancholii, obserwowali, jak ich miasto niepowstrzymanie wkracza w nowoczesność, zostawiając za sobą stare, dobre czasy.
Bibliografia
Bręczewska-Kulesza Daria, Derkowska-Kostkowska Bogna, Wysocka A., [i inni]: Ulica Gdańska. Przewodnik historyczny, Bydgoszcz 2003
Puzowska Iwona: Bydgoskie domy towarowe z początku XX w. [w.] Kronika Bydgoska X (1986-1988). Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 1990
Jastrzębska-Puzowska Iwona, Od miasteczka do metropolii : rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920, Toruń 2006
