Historia zapisana w bruku #3. Nie tylko Stare Miasto ma swoje tajemnice.

Kiedy myślimy o historycznych nazwach bydgoskich ulic, wyobraźnia podsuwa nam Stary Rynek albo Gdańską. Tymczasem po drugiej stronie Brdy, na wzgórzach Szwederowa i wzdłuż okólskich uliczek, rozgrywa się równie ciekawa, choć mniej oczywista historia. Tu nie było reprezentacyjnych bulwarów ani placów defiladowych — były ceglane kamienice, warsztaty rzemieślnicze, kościoły parafialne i brukowane uliczki, które Prusacy metodycznie nazywali, a Polska tak samo metodycznie — przemianowywała.

Szwederowo i Okole to dzielnice, które w XIX wieku rosły organicznie jako robotnicze i rzemieślnicze zaplecze pruskiego Brombergu. Ich siatka ulic powstawała bez wielkich urbanistycznych planów — bardziej według potrzeb mieszkańców niż ambicji urzędników. To właśnie dlatego nazwy są tu często topograficzne i przyziemne: Weidenstraße — Ugory, Windmühlenstraße — Wiatrakowa, Brunnenstraße — Chwytowo. Żadnej polityki, tylko krajobraz. I właśnie ta 'małomiejskość’ sprawiła, że wiele z tych nazw — w przeciwieństwie do śródmieścia — przetrwało wszystkie zawieruchy niemal bez zmian.

Poniższe zestawienie pokazuje, jak zmieniały się nazwy ulic Szwederowa, Okola i okolic — od pruskich korzeni, przez polskie odrodzenie w 1920 roku, brutalną okupację i eksperymenty PRL-u, aż po dzisiejsze tabliczki.

Niemiecka nazwa II RP II wojna światowa PRL III RP
Neuhöfer Straße Nowodworska Neuhöfer Straße Nowodworska Nowodworska
Neue Straße Nowa Neue Straße Nowa Nowa
Waisenhausstraße Sieroca Waisenhausstraße Sieroca Sieroca
Adlerstraße Orla Adlerstraße Orla Orla
Schwedenbergstraße Do 1921 ulica Szwederowska.
Od 1921 roku Ks. I. Skorupki
Lilienstraße Od 1945 roku - Ks. I. Skorupki
Od 1954 roku - Gwardii Ludowej
Ks. I. Skorupki
Frankenstraße Stanisława Leszczyńskiego Frankenstraße do 1952 roku Stanisława Leszczyńskiego. W latach 1952-1990 Małgorzaty Fornalskiej Stanisława Leszczyńskiego
Weidenstraße Ugory Weidenstraße Ugory Ugory
Kujawier Straße Kujawska Kurfürstenstraße Kujawska Kujawska
Posener Straße Poznańska Posener Straße Poznańska Poznańska
Berliner Straße Świętej Trójcy Postdamer Straße W latach 1945-1953 Świętej Trójcy. W latach 1953-1990 Generała Karola Świerczewskiego. Świętej Trójcy
Hippelstraße Ks. Augustyna Kordeckiego Hippelstraße W latach 1945-1950 Ks. Augustyna Kordeckiego. W latacg 1950-1991 Jana Olszewskiego. Ks. Augustyna Kordeckiego
Berliner Straße Grunwaldzka Berliner Straße Grunwaldzka Grunwaldzka
Schickstraße Wrocławska Grenadierstraße Wrocławska Wrocławska
Alte Schulstraße Staroszkolna Alte Schulstraße Staroszkolna Staroszkolna
Neue Schulstraße Nowogrodzka Neue Schulstraße Nowogrodzka Nowogrodzka
Kirchenstraße Kanałowa Ankerstraße Kanałowa Kanałowa
Victoriastraße Królowej Jadwigi Victoriastraße Królowej Jadwigi Królowej Jadwigi
Feldstraße Maksymiliana Jackowskiego Feldstraße Maksymiliana Jackowskiego Maksymiliana Jackowskiego
Peterson-Platz Plac Petersona Von-der-Goltz-Platz Plac Chełmiński Plac Chełmiński
Nakeler Straße Nakielska Ludendorfstraße Nakielska Nakielska
Brunnenstraße Chwytowo Brunnenstraße Chwytowo Chwytowo
Kurze Straße Krótka Kurze Straße Krótka Krótka
Schwedenstraße Podgórna Schwedenstraße Podgórna Podgórna
Windmühlenstraße Wiatrakowa Neuhöferstraße Wiatrakowa Wiatrakowa
Wissmannstraße Filarecka Wissmannstraße Filarecka Filarecka
Prinzenhöhestraße Lubelska Tannenbergstraße Lubelska Lubelska
Rosenstraße Różana Rosenstraße Różana Różana
Naumannshöhe Seminaryjna Naumannshöhe Seminaryjna Seminaryjna
Dragonerstraße Ułańska Dragonerstraße Ułańska Ułańska
Blücherstraße Stefana Czarnieckiego Blücherstraße Stefana Czarnieckiego Stefana Czarnieckiego
Schillerstraße Wincentego Pola Schillerstraße Wincentego Pola Wincentego Pola
Ziegeleistraße Czerwonego Krzyża Steiler Weg Czerwonego Krzyża Czerwonego Krzyża
Albertstraße Garbary Albertstraße Garbary Garbary
Prinzenstraße Łokietka Sickingenstraße Łokietka Władysława Łokietka
Schwarzerweg Czarna Droga Schwarzer Weg Czarna Droga Czarna Droga
Jankestraße Chełmińska Jankestraße Chełmińska Chełmińska
Friedenstraße Jasna Friedenstraße Jasna Jasna
Ernststrasße Śląska Ernststrasße Śląska Śląska

Szwederowskie korzenie i walka o patronów

Choć wiele nazw na Szwederowie miało charakter „przyziemny”, to powrót Bydgoszczy do macierzy w 1920 roku przyniósł tu również zmiany o silnym ładunku symbolicznym. Jeśli Stare Miasto było sercem walki o tożsamość, to Szwederowo stało się jej bastionem.

Jednym z najbardziej znamiennych przykładów jest ulica Ks. Ignacego Skorupki. Do 1921 roku funkcjonowała jako Schwedenbergstraße (Szwederowska). Nadanie jej imienia bohatera Bitwy Warszawskiej było jasnym sygnałem: tu bije serce polskiej Bydgoszczy. Co ciekawe, w mrocznych czasach PRL-u (od 1954 roku) Skorupka musiał ustąpić miejsca Gwardii Ludowej. Dopiero po 1990 roku historyczna sprawiedliwość wróciła na tabliczki.

Podobny los spotkał ulicę Stanisława Leszczyńskiego. Niemiecka Frankenstraße w II RP zyskała polskiego króla, by w 1952 roku stać się ulicą Małgorzaty Fornalskiej. To klasyczny przykład „ideologicznego formatowania” dzielnicy na modłę socjalistyczną.

Wilczak i Okole: Od Prus do Świętej Trójcy

Przesuwając się w stronę Wilczaka i Okola, widzimy ewolucję głównych traktów komunikacyjnych. Ulica Świętej Trójcy (Berliner Straße) to jedna z najważniejszych arterii tej części miasta. W 1953 roku, w apogeum stalinizmu, zmieniono jej nazwę na Generała Karola Świerczewskiego. Trudno o bardziej jaskrawy przykład zawłaszczania przestrzeni, która od wieków kojarzyła się z konkretnym obiektem sakralnym.

Z kolei ulica Nakielska, dawna Nakeler Straße, w czasie okupacji nosiła nazwisko Ludendorffa. Przypomina to o mrocznym okresie, gdy niemieckie nazewnictwo nie tylko wracało do form pruskich, ale było radykalizowane przez nazistowską propagandę.

Kiedy ulica mówi po swojemu

Szwederowo i Okole uczą pokory wobec historii. Nie wszystko, co pruskie, musiało znikać — i nie wszystko, co polskie, musiało być nowe. Często wystarczyło przetłumaczyć, zachować i zamieszkać. Te dzielnice robiły to przez pokolenia, po cichu i bez fanfar.

Tę historię opowiedział...
Picture of Robert

Robert

W wolnych chwilach badam nieoczywiste ślady przeszłości. Wierzę, że każda kamienica i ulica skrywa fascynującą anegdotę.
Dołącz do naszej społeczności.