1 kwietnia 1920 roku Bydgoszcz przeżyła swój największy „skok rozwojowy”. W ciągu jednej nocy miasto powiększyło swoją powierzchnię aż siedmiokrotnie! Do dotychczasowego centrum dołączyły dawne gminy podmiejskie: Szwederowo, Okole, Wilczak, Bielawy czy Czyżkówko. Dla tysięcy mieszkańców oznaczało to nie tylko zmianę dokumentów, ale przede wszystkim wielką akcję „odczarowywania” przestrzeni.
W poprzednich częściach naszej wędrówki skupialiśmy się na sercu Bydgoszczy – Starym Mieście i Śródmieściu. Dziś wychodzimy poza te ramy, by przyjrzeć się, jak polska administracja przejmowała kontrolę nad nazewnictwem na nowo przyłączonych terenach. To właśnie tutaj, na przedmieściach budowanych w pierwszej połowie XX wieku, najlepiej widać starcie dwóch światów: pruskiego kultu wojskowości i polskiego umiłowania kultury, nauki oraz przyrody.
| Niemiecka nazwa | II RP | II wojna światowa | PRL | III RP |
|---|---|---|---|---|
| Steinstraße | Zamoyskiego | Steinstraße | Zamoyskiego | Zamoyskiego |
| Lessingstraße | Juliana Ursyna Niemcewicza | Lessingstraße | Juliana Ursyna Niemcewicza | Juliana Ursyna Niemcewicza |
| Bleichfelder Weg, Bleichfelder Straße | Jana Karola Chodkiewicza | Albrecht-Dürer-Straße | Jana Karola Chodkiewicza | Jana Karola Chodkiewicza |
| Mackensenplatz | Sielanka | Mackensenstraße | Sielanka | Sielanka |
| - | Od 1927 roku - Stanisława Wyspiańskiego | Heinrich-von-Kleist-Straße | Stanisława Wyspiańskiego | Stanisława Wyspiańskiego |
| - | Od 1926 roku - Jana Kasprowicza | Herhbert-Menzel-Straße | Jana Kasprowicza | Jana Kasprowicza |
| - | Od 1926 roku - Adama Asnyka | Immanuel-Kant-Straße | Adama Asnyka | Adama Asnyka |
| Conradstraße | Od 1920 roku - Ossolińskich Od 1934 roku - Maksymiliana Piotrowskiego | Conradstraße | Maksymiliana Piotrowskiego | Maksymiliana Piotrowskiego |
| Eisenhartstraße | Płocka | Eisenhartstraße | Płocka | Płocka |
| Koppelstraße | Jana Kozietulskiego | Koppelstraße | Jana Kozietulskiego | Jana Kozietulskiego |
| Lützowstraße | Litewska | Coppernikusstraße | Litewska | Litewska |
| Bülowplatz | Od 1920 roku - Zacisze Od 1935 roku - Plac Weyssenhoffa | Johann-Gottlieb-Fichte-Platz | Plac Weyssenhoffa | Plac Weyssenhoffa |
| Güntherstraße | Jana Kilińskiego | Gravelottestraße | Jana Kilińskiego | Jana Kilińskiego |
| Helmboldstraße | Cicha | Helmholtzstraße | Cicha | Cicha |
| Verbindungsstraße | Od 1920 roku - Łącznik Od 1935 roku - Św. Antoniego z Padwy | Wilhelm-Busch-Straße | Św. Antoniego z Padwy | Św. Antoniego z Padwy |
| Gneisenaustraße | Józefa Dwernickiego | Gneisenaustraße | Józefa Dwernickiego | Józefa Dwernickiego |
| Windmühlenweg | Ku wiatrakom | Windmühlenweg | Ku wiatrakom | Ku wiatrakom |
| Langestraße | Ruska | Langestraße | Od 1945 roku - Ruska Od 1953 roku - Modrakowa | Modrakowa |
| Berweg | Wyżyna | Berweg | Wyżyny | Wyżyny |
| Waldstraße | Dąbrowa | Waldstraße | Dąbrowa | Dąbrowa |
| Friedhofsweg | Mogiły | Friedhofsweg | Mogiły Od 1975 roku - Jar Czynu Społecznego | Jar Czynu Społecznego |
| Gartenweg | Ogrody | Gärtnerstraße | Ogrody | Ogrody |
| Adamsberger Straße | Marii Konopnickiej | Ulrich-von-Jungingen Straße | Marii Konopnickiej | Marii Konopnickiej |
Od Bismarcka do Kopernika, czyli walka o Sielankę
Najbardziej spektakularne zmiany zaszły na Sielance. To modelowe osiedle-ogród miało być oazą spokoju i prestiżu. Prusacy patronami głównych arterii uczynili swoich architektów potęgi: Bismarcka i Bülowa. Polacy nie zwlekali – w 1920 roku Bismarck musiał ustąpić miejsca Mikołajowi Kopernikowi.
To była zmiana o ogromnym ciężarze symbolicznym: tam, gdzie Niemcy widzieli twardą, „żelazną” politykę, Polacy postawili na naukę i światowy format wielkiego astronoma. Podobnie stało się z ulicą Schillera, którą przemianowano na Wyspiańskiego – zachowując literacki charakter miejsca, ale zmieniając narodowość wieszcza na tabliczce.
Szwederowo i Okole: Polonizacja robotniczych przedmieść
Na Szwederowie i Okolu polskie nazwy często istniały w świadomości mieszkańców na długo przed ich oficjalnym zatwierdzeniem. Gdy tylko nadarzyła się okazja, pruskich generałów, jak Scharnhorst czy Gneisenau, wymieciono z tabliczek z niemal chirurgiczną precyzją.
W ich miejsce pojawili się patroni, którzy mieli budować nową, narodową tożsamość. Maria Konopnicka czy Józef Poniatowski stali się nowymi sąsiadami bydgoszczan. Warto też zwrócić uwagę na ulicę Chodkiewicza na Bielawach – dawna Bleichfelderstraße, nagle zyskała patrona z najwyższej militarnej półki Rzeczypospolitej, co podkreślało aspiracje tej rozwijającej się dzielnicy urzędniczej.
Przyroda jako azyl
Co nam mówi historia tych zmian?
Analizując tabelę zmian z tego okresu, widać wyraźnie, że lata 20. XX wieku nie były tylko czasem porządków w papierach. To był proces fizycznego i mentalnego odzyskiwania miasta. Każda tabliczka z napisem „Zamoyskiego” (zamiast Steinstraße) czy „Ossolińskich” (zamiast Conradstraße) była dla ówczesnych bydgoszczan małym świętem i dowodem na to, że Bydgoszcz na powrót stała się sercem polskiego Kujaw i Pomorza.
